KONYA İL MERKEZİNDE AKRABALIK İLİŞKİLERİ
Dr. İshak ÖZKAN**, Dr. Nazmiye KAYA**, Dr. Said BODUR***,
Dr. Rahim KUCUR**
Çalışma, S.Ü. Aile Araştırma ve
Uygulama Merkezince, 1996 yılında, Konya il merkezindeki aile-akrabalık ilişkileri,
akrabalarla görüşme sıklığı, yardımlaşma ve sorunları paylaşma durumunu
belirlemek amacıyla yapıldı. Veriler, evli 539 kişiye 27 soruluk bir anket uygulanarak
elde edilerek Minitab ve Sx programlarında değerlendirildi. Görüşme sıklığı,
yardımlaşma ve sorunlarını paylaşma gibi konulardaki akraba ilişkilerinde kadınlar
ve erkekler arasında önemli farklılıklar saptandı.
SUMMARY
This
study was performed to determine relationships among relatives in Konya, by the Family
Research Center of Selçuk University, in 1996. A questionnaire of twenty-seven questions
applied to 539 married subjects. The significant differences were found between male and
female in frequency of contact, cooperation and support on overcoming problems in the
family.
GİRİŞ
Evlenme davranışı ile başlayan
hısımlık, çocukların olması ile kan akrabalığına dönüşür. Çocuklar sebebiyle
taraflar arasında kan bağı, başka bir deyişle genetik bağ oluşur. Evlenme
davranışı görünüşte psikososyal bir davranıştır. Ancak insanlar evlenirken pek
çok genetik belirleyicide % 50 ile 73 arasında benzerlik gösteren kişileri eş olarak
seçmektedirler. Akrabalık ilişkilerinde evlenme ile başlayan ve çocuklarda devam eden
insanlık zinciri kendini gösterir (1,2,3).
Evlenme davranışı ve akrabalık
ilişkileri aynı zamanda kültürel davranışlardır. Kültürden kültüre pek çok
farklılıklar gösterir. Çoğu zaman yaş, kız veya erkek kardeş sıralaması,
önceden karar verme, tanışarak veya ebeveynleri tarafından evlendirilme gibi konularda
kültürler arasında benzerlikler ve farklılıklar bulunmaktadır (4,5,6).
Toplumun aile yapısı, akrabalık
ilişkileri davranışını belirler. Ailenin ataerkil, anaerkil, kolektif, babanın
denetiminde, demokrat, geniş veya çekirdek olması akrabalık ilişkilerini kültürel
boyutta etkileyen en önemli etkenlerdir.
Toplumumuzun aile yapısı ve
akrabalık ilişkileri hakkında birbirinden farklı görüşler ortaya atılmaktadır.
Yaklaşık son elli yıldır aile yapısında görülen değişmeye paralel olarak
akrabalık ilişkilerinin de değiştiği gözlenmektedir. Toplumumuzdaki akrabalık
ilişkileri konusunda çok sınırlı sayıda araştırma bulunmakta, bunların da çoğu
hukuk ve antropoloji konularını içermektedir.
Bu çalışma, aile ve toplum
desteğinin ruh sağlığı üzerindeki etkileri düşünülerek, toplumumuzdaki
akrabalık ilişkileri, görüşme sıklığı, yardımlaşma ve sorunları paylaşma gibi
durumları belirlemek amacıyla yapıldı.
Çalışma Selçuk Üniversitesi Aile
Araştırma ve Uygulama Merkezince 1996 yılında, toplumdaki akrabalık ilişkilerini
tespit etmek amacıyla planlandı. Bunun için Konya il merkezini temsil yetenekli,
sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel farklılıklar gösteren bölgeleri dikkate alan
büyük bir örneklemde, 20-50 yaşlar arasında, evli bireylerle görüşülmesi
planlandı. Bilgiler, önceden hazırlanan 27 soruluk standart bir anketin uygulanmasıyla
elde edildi. Görüşmeci olarak, saha araştırmaları ve uygulaması ile ilgili eğitim
almış sağlıkla ilgili bir yüksek okulun 20 öğrencisi veri topladı. Bayanlarla
bayan, erkeklerle erkek anketörler görüştü.
Araştırmanın, yalnız Konya il
merkezini temsil etmesi, yalnız evli kişilerle görüşülmesi ve alınan cevapların
doğruluğunu kabul etme zorunluluğu gibi sınırlılıkları vardır.
Anketlerden elde edilen veriler
bilgisayar ortamında, Minitab ve Sx programlarında değerlendirildi. Değişkenler
arası ilişkiler X2 analizi ile sınandı.
BULGULAR
Konya il merkezinde akrabalık
ilişkilerini değerlendirmek için görüşülen, 293'ü kadın (% 54.4), 246'sı erkek
(% 45.6) toplam 539 kişiye uygulanan anketlerden elde edilen veriler çapraz tablolarla
değerlendirildi.
Görüşülenlerin % 81.1'inin Konya il
merkezinde oturma süresi on yıldan fazla olup, erkeklerin kadınlardan daha uzun
süredir il merkezinde oturduğu görüldü (p<0.05).
Anne-baba ile görüşmeme oranı
cinsiyete göre benzer iken (p>0.05), erkeklerin her gün görüşme oranı
kadınlardan daha yüksekti (p<0.001). Kardeşlerle görüşmeme oranı erkeklerde daha
fazla (p<0.01) olup, görüşenler arasında erkeklerin günlük, yani daha sık
görüştüğü (p< 0.001), bayanların ise ayda -yılda (p<0.05) görüşebildiği
fark edildi (Tablo 1).
Tablo 1. Anne-baba ve kardeşlerle
görüşme sıklığı
|
Görüşme Sıklığı |
|
|||||||||||
|
Görüşmüyor |
Her Gün |
Her Hafta |
Her Ay |
Yılda
bir-iki (Bayramlarda) |
Toplam |
|||||||
|
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
|
Anne- baba |
K |
36 |
12.3 |
40 |
13.7 |
97 |
33.1 |
52 |
17.7 |
68 |
23.2 |
293 |
54.4 |
E |
19 |
7.7 |
*127 |
51.6 |
38 |
15.5 |
35 |
14.2 |
27 |
9.2 |
246 |
45.6 |
|
TOPLAM |
|
55 |
10.2 |
167 |
31.0 |
135 |
25.0 |
87 |
16.0 |
95 |
17.6 |
539 |
100.0 |
Kardeşler |
K |
9 |
3.1 |
24 |
8.2 |
109 |
37.2 |
****74 |
25.3 |
77 |
26.3 |
293 |
54.4 |
E |
***15 |
6.1 |
**85 |
34.6 |
79 |
32.1 |
28 |
11.4 |
39 |
15.9 |
246 |
45.6 |
|
TOPLAM |
|
24 |
4.4 |
109 |
20.2 |
189 |
34.9 |
102 |
18.9 |
116 |
21.5 |
539 |
100.0 |
Yüzdeler kadın ve erkek için ayrı
ayrı alındı.
*X2 =94.0 sd= 4 P<0.001
**X2 = 70.130 sd= 4 P<0.001
***X2=13.19 sd=3 p<0.01
****X2 = 6.48 sd=2 p<0.05
Akrabalar arası toplu görüşme
yönünden kadın ve erkek arasında fark yoktu (p>0.05). Bununla beraber erkeklerin
bayramlarda daha düşük oranda toplu görüşmede bulunduğu saptandı (p<0.001)
(Tablo 2).
|
AKRABALAR ARASI TOPLU GÖRÜŞME |
|
||||||||||
CİNSİYET |
Olmuyor |
Haftada Bir |
Ayda Bir |
Bayramlarda |
Düğün ve Cenazelerde |
TOPLAM |
||||||
|
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
Kadın |
54 |
18.4 |
35 |
11.9 |
66 |
27.5 |
124 |
42.3 |
14 |
4.8 |
293 |
56.4 |
Erkek |
53 |
21.5 |
45 |
18.3 |
58 |
23.6 |
*65 |
26.4 |
25 |
10.2 |
246 |
45.6 |
TOPLAM |
107 |
19.9 |
80 |
14.8 |
124 |
23.0 |
189 |
35.1 |
39 |
7.2 |
539 |
100.0 |
Yüzdeler kadın ve erkek için ayrı
ayrı alındı.
*X2= 19.345 sd=
4 P<0.001
Görüşüne başvurulanların yarıya
yakını anne-babasına yardımda bulunmaktadır. Ancak cinsiyete göre
değerlendirildiğinde anne-babaya maddi yardımda bulunma oranı erkeklerde % 64.6,
kadınlarda ise % 22.5'di (p<0.001). Anne-babasının tüm masraflarını karşılayan
kadınların oranı yalnızca % 1.4'dü (p<0.001) (Tablo 3).
Tablo 3. Anne-babaya maddi yardımda
bulunma durumu
|
ANNE-BABAYA MADDİ YARDIM |
|
||||||||
|
Yardım yapmayan |
Tüm Masraflar |
Her Ay |
Gerekince |
TOPLAM |
|||||
CİNSİYET |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
Kadın |
227 |
77.5 |
**4 |
1.4 |
4 |
1.4 |
58 |
19.8 |
293 |
54.4 |
Erkek |
*87 |
35.4 |
70 |
28.5 |
10 |
4.1 |
79 |
32.1 |
246 |
45.6 |
TOPLAM |
314 |
58.3 |
74 |
13.7 |
14 |
2.6 |
135 |
25.0 |
539 |
100.0 |
Yüzdeler kadın ve erkek için ayrı
ayrı alındı.
*X2=123.9 sd=3 P <0.001
**X2=31.62
sd=2 p<0.001
Kardeşler arasında maddi
yardımlaşma, erkeklerde daha fazla olmak üzere % 6.7 oranında her ay (X2=61.2,
sd=2, P<0.001), % 29.1 oranında ise bazen (X2=28.72, sd=1, p<0.001)
gerçekleşmekteydi. Yardım alma oranları daha da düşük (her ay % 2.6, bazen % 22.4)
olup, yardım alanların çoğu erkeklerdi (p<0.05)
Kadınların % 44'ü, erkeklerin ise %
35.8'i anne-baba-kardeş dışındaki akrabalara da yardım etmekteydi. Bu akrabalar
arasında dede-nine, kayın baba-anne, amca-dayı-teyze-hala, bacanak-damat, kayın
birader, amca-dayı-teyze-hala çocukları ve diğerleri bulunmaktaydı. Erkeklerin kayın
anne-baba (X2= 52.94, sd=7, P<0.001) ve kayın kardeşe daha az (X2 =12.97,
sd=6, p<0.05) yardım ettiği tespit edildi.
Borç para almada hem kadınlar hem de
erkekler öncelikle anne-baba ve kardeşi tercih etmekteydi. Ancak erkeklerin amca-dayı
ve çocuklarını tercih etme oranları kadınlardan daha yüksekti (p<0.01) (Tablo 4).
Tablo 4. Borç para alırken ilk
tercih edilen yakınlar
|
BORÇ PARA ALINAN YAKIN |
|
||||||||||||||||
Cinsiyet |
Anne |
Amca |
Kayın |
Kardeş |
Bacanak Damat |
Kayın |
Amca-Dayı Hala-Teyze Çocukları |
|
TOPLAM |
|||||||||
|
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
Kadın |
94 |
32.1 |
4 |
1.4 |
15 |
5.1 |
79 |
26.9 |
8 |
2.1 |
29 |
9.9 |
8 |
2.1 |
56 |
18.4 |
293 |
54.4 |
Erkek |
56 |
22.8 |
**14 |
5.7 |
11 |
0.4 |
64 |
26.0 |
12 |
4.9 |
14 |
5.7 |
*14 |
5.7 |
61 |
24.8 |
246 |
45.6 |
TOPLAM |
150 |
27.8 |
18 |
3.3 |
26 |
4.8 |
143 |
26.5 |
20 |
3.7 |
43 |
8.0 |
22 |
4.1 |
117 |
21.7 |
539 |
100.0 |
Yüzdeler kadın ve erkek için ayrı
ayrı alındı.
*X2=21.32 sd= 7 P<0.01
**X2=18.38
sd=6 p<0.01
Kadınların % 46.4'ü, erkeklerin %
30.5’i paralarının kendilerine yetmediğini ve borç verecek durumda olmadıklarını
belirtti. Borç para verebilenler ise en yüksek oranda (% 17.1-27.3) kardeşlerine
vermekteydi. Buna karşılık bacanak-damat-enişte (p<0.001), amca-dayı-hala-teyze
(p<0.001) ve dede-nine (p<0.05) tercihinde erkeklerle kadınlar arasında fark
gözlendi (Tablo 5).
Tablo 5. Borç para verirken ilk
tercih edilen yakın
|
Borç Para Verilen Yakın |
|
||||||||||||||||
Cinsiyet |
Parası Kendine Yetmiyor |
Dede-Nine |
Anne-Baba |
Kardeş |
Kayın |
Amca-Dayı Hala-Teyze |
Bacanak- Damat- Enişte |
|
|
|||||||||
|
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
Kadın |
135 |
46.4 |
9 |
3.1 |
11 |
3.8 |
80 |
27.3 |
10 |
3.4 |
19 |
6.5 |
13 |
4.4 |
16 |
5.5 |
293 |
54.4 |
Erkek |
75 |
30.5 |
***14 |
5.7 |
2 |
0.8 |
42 |
17.1 |
11 |
4.5 |
**47 |
19.1 |
*39 |
15.8 |
16 |
6.5 |
246 |
45.6 |
Toplam |
210 |
39.0 |
23 |
4.3 |
13 |
2.4 |
122 |
22.6 |
21 |
3.9 |
66 |
12.2 |
52 |
9.6 |
29 |
5.4 |
539 |
100.0 |
Yüzdeler kadın ve erkek için ayrı
ayrı alındı.
*X2= 57.56 sd= 7 P< 0.001
**X2=38.14 sd=6 p<0.001
***X2=12.85 sd=5 p<0.05
Çalışmada, herhangi bir konuyu
akrabaya danışma oranı oldukça yüksek (% 87.8) bulundu. İnsanlar en çok anne-baba
(%45.8) ve kardeşine (% 24.1) danışıyorlar. Bununla beraber erkekler, kadınlara göre
kardeş ve kayın kardeşe daha az (p<0.001), kadınlar ise kayın anne-babaya
erkeklerden daha çok danışmaktadır (p<0.01) (Tablo 6). Öte yandan kadınların
önemli sorunlarını akrabadan saklama oranı daha yüksek bulundu (p<0.001).
Kendisine çoklukla sorun söylenmeyen kişiler anne-baba (% 18.2) ve kayın anne-baba (%
12.4) idi. Erkekler amca-dayı-hala-teyze çocukları ve bacanak-damat-enişteden,
kadınlar ise kayın kardeşten sorununu daha fazla saklamaktaydı (p<0.05) (Tablo 6).
Tablo 6. Sorununu danışmada tercih
edilen yakınlar
|
Sorununu Danıştığı Akraba |
|
||||||||||||||||
Cinsiyet |
Akrabalarla Sorununu Paylaşmıyor |
Anne- |
Amca- Dayı-Hala- Teyze |
Kayın |
Kardeş |
Bacanak- Damat-Enişte |
Kayın Kardeş |
Diğer akraba |
TOPLAM |
|||||||||
|
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
S |
% |
Kadın |
36 |
12.3 |
113 |
38.6 |
5 |
1.7 |
***26 |
8.9 |
80 |
27.3 |
0 |
0.0 |
18 |
6.1 |
15 |
5.1 |
293 |
54.4 |
Erkek |
30 |
12.2 |
134 |
54.5 |
10 |
4.1 |
8 |
3.3 |
**40 |
16.3 |
6 |
2.4 |
*2 |
0.8 |
16 |
6.5 |
246 |
45.6 |
TOPLAM |
66 |
12.2 |
247 |
45.8 |
15 |
2.8 |
34 |
6.3 |
120 |
24.1 |
6 |
1.1 |
20 |
3.7 |
31 |
5.8 |
539 |
100.0 |
Yüzdeler kadın ve erkek için ayrı
ayrı alındı.
*X2= 41.91 sd= 7 P<0.001
**X2=31.15 sd=6 p<0.001
***X2= 19.37 sd=5 p<0.01
Görüşülen kişilerle akrabaları
arasında dargın, kırgın veya küs olma oranı çok düşüktü (% 16.9). Düşük
orandaki dargınlıkların kime karşı olduğu hususunda ise kadın ve erkek arasında
fark yoktu (p>0.05).
TARTIŞMA VE SONUÇ
Akrabalık ilişkileri konusunda
yapılan çalışmaların çoğu genetik çalışmalardır (1,2,3,4). Psikososyal
nitelikte çalışmaların hemen tamamı aile tutumu, çocuk ve gençlerle olan ilişkiler
üzerindedir. Bunlar çocuk ve gencin gelişmesinde aile desteğini vurgular niteliktedir.
Aile ve toplum desteği insanın temel
ihtiyaçlarındandır. Ruh sağlığının gelişmesi ve sürekliliği, aile ve akrabalık
ilişkilerinden büyük ölçüde etkilenir.
Çalışma populasyonunda anne-baba ve
kardeşlerle görüşme oranı % 90'ın üzerindedir . Bu oranın erkeklerde daha da
yüksek olması, birlikte oturma ya da birlikte çalışmadan kaynaklanıyor olabilir.
Kadınların da kayın anne-baba ile daha sık görüşüyor olmaları birlikte oturmaya
bağlanabilir. Akrabalar arası toplu görüşmelerin en yüksek oranda bayramlarda
olması geleneksel bir özelliktir (Tablo 1,2).
Görüşülen erkek ve kadınların
yarıya yakını anne-babaya maddi yardımda bulunmaktadır. Erkekler daha fazla anne-baba
ile karşılıklı yardımlaşırken, kadınların anne-baba-kardeş dışındaki akrabaya
daha yüksek oranda yardım yapmaktadır (Tablo 3-5). Bu, aile içi ve akrabalar arası
yardımlaşmanın yaygınlığını gösterir. Ancak, önceki verilere göre yardımlaşma
oranının giderek düştüğü görülmektedir (7).
Kadın ve erkeklerin % 90'a yakını
çeşitli konuları anne-baba ve kardeşleri ile paylaşmaktadır (Tablo 6). Önemli
sorunların saklandığı kişiler de anne-baba, ve kayın anne-baba olmaktadır. Bunun
sebebi büyükleri üzmeme düşüncesi olabilir.
Akrabalar
arasında dargınlığın çok az olması, akraba ilişkilerinde yakınlık ve
birlikteliğin göstergesidir.
Sonuç olarak, akrabalar arasında
görüşme ve yardımlaşma oranlarını yüksek, dargınlık-kırgınlık oranlarının
düşük olmasına bakılarak, toplumumuzdaki hızlı değişimlere rağmen, akrabalık
ilişkilerinin geleneklere uygun olarak devam ettiği söylenebilir.
KAYNAKLAR
1. Hepper PG (1986) Kin Recognition: Functions
and Mechanism. Biol Rev 61:63-93.
2. Rushton JP (1988) Genetic Similarity, Mate
Choice, and Fecundity in Humans. Ethology and Sociobiology 9:329-333.
3. Wells PA (1987) Kin Ricognition in Humans.
Kin Ricognition in Animals. DJC Fltcher, DC Michener (Ed), London, John Wiley and Sons
ltd, 395-415.
4. Buss DM, Abbott M, Angleitner A et al (1990)
International Preferences in Selecting Mates. J Cross-Cultural Psy 21(1):5-47.
5. Richmond LD, Craig SS and Ruzıcka MF(1991)
Self-Monforing and Morital Adjusment. J Research in Personality 25:177-188.
6. Rushton JP(1989) Japanese Inbreeding
Depression Scores: Predictors of Cognitive Differences Between Blacks and Whites.
Intelligence 13:43-51.
7. İlbars Z (1975). Aile ve Akrabalık İlişkileri ve Değişmeler Üzerine Bir Araştırma. Antropoloji Dergisi 7: 201-206.